Paçuli Uçucu Yağı: Yanlış Anlaşılan Koku

Paçuli yağı, Pogostemon cablin bitkisinin kurutulmuş yapraklarından buharla damıtılan, toprağımsı, odunsu-balsamik ve tatlı-otsu kokulu yoğun bir uçucu yağdır. Çoğu zaman "ağır" bir koku olarak anılır; tatlı notaları çok yoğundur ve yüksek derişimde birçok kişiye bunaltıcı gelir. Parfümeride ise çoğunlukla çok küçük dozlarda, kokuya kalıcılık veren bir fikseleyici olarak kullanılır.

Paçuli nasıl bir kokudur?

Güneydoğu Asya'nın bitki kaynaklarını derleyen PROSEA, Endonezya'da damıtılan paçuli yağının kokusunu kalıcı, son derece zengin, tatlı-otsu, aromatik-baharatlı ve özellikle toprağımsı, odunsu-balsamik diye tarif eder. Aynı kaynağa göre kaliteli bir yağın gövde notaları zengin olmalı, ince ve köke benzeyen bir topraksılık taşımalı, küflü ya da rutubetli nota içermemelidir.

Yağın bileşimi değişkenlik gösterdiği için nane, bataklık ve ahır kokusunu andıran notalar da tarif edilmiştir. Bu tarifler duyusal izlenimlerdir ve kişiden kişiye değişir. Köke ve toprağa yakın bir başka kokuyu tanımak isterseniz vetiver yağının kök ve koku profiline göz atabilirsiniz.

Paçuli kokusu neden yanlış anlaşılır?

İlk neden yoğunluktur. PROSEA'ya göre paçulinin tatlı notaları buharlaşmanın her aşamasında bulunur ve çok kalıcıdır: parfümcünün koku kâğıdında aylarca algılanır. Bu notaların yoğunluğu o kadar yüksektir ki yüksek derişimler birçok kişi için bunaltıcıdır.

İkinci neden, yağın yaşıdır. Aynı kaynağa göre kaliteli paçuli yağının eterik-çiçeksi, şarabı andıran tatlı bir üst notası vardır, ama bu nota taze damıtılmış, diğer açılardan iyi yağlarda çoğu zaman bulunmaz. Yaşlanmayla hangi notaların değiştiği aşağıda, yağın zamanla değişimini anlatan bölümde yer alıyor.

Yapraklar damıtılmadan önce ne olur?

PROSEA'ya göre hasat edilen sap ve yapraklar 2-5 gün boyunca ahşap raflarda, sıkıştırılmış toprakta ya da beton zeminde kurutulur. Ardından yapraklar saplardan ayrılır ve olgunlaştırma (curing) için nemli koşullarda hasır sepetlere ya da çelik varillere doldurulur. Usta yetiştiriciler bu süreci yaprakları koklayarak denetleyebilir. Fermentasyon fazla olursa yağda küflü bir nota oluşur, az olursa yağ verimi düşer.

Uygulama bölgeye göre değişir. Malezya'da yetiştirici yaprakları bilerek bekletmez, yalnızca torbalar; olgunlaşma damıtma tesisine taşıma ve depolama sırasında kendiliğinden gerçekleşir. Aynı kaynakta kurutma yöntemi ve ardından gelen olgunlaştırmanın yağın kalitesini güçlü biçimde etkilediği belirtilir.

Saitama Üniversitesi ve Endonezya'daki Institut Teknologi Sepuluh Nopember'den araştırmacıların 2017 tarihli çalışması, paçuli yapraklarının karakteristik kokusunun üretimdeki kurutma sürecinden kaynaklandığı bilgisinden yola çıkar. Ekip taze ve kurutulmuş yaprak özütlerini karşılaştırdı ve kurutulmuş yaprak özütünün kokusuna özgü 14 bileşen saptadı. Kurutulmuş yapraktan buharla damıtılan yağın aroma profili, kurutulmuş yaprağınkinden açıkça farklıydı; çalışma paçulinin aroma profilinin üretim sürecine bağlı olduğu sonucuna varır. Uçucu yağların hangi yöntemlerle elde edildiğini uçucu yağ nedir sorusunu yanıtlayan yazımızda bulabilirsiniz.

Paçuli yağı zamanla nasıl değişir?

PROSEA'ya göre paçuli yağı damıtmadan sonra olgunlaşması için depolanır ve kalitesi depoda artar. Hem Endonezya'da hem Avrupa ya da ABD'de damıtılan yağlar yaşlandıkça keskin-yeşil ya da ıslak toprak notalarını ve nane notalarını kaybeder.

Yağın rengi kaynakta damıtıldığı yere göre farklı tarif edilir. Endonezya'da damıtılan yağ koyu turuncu ya da kahverengimsi, Avrupa veya ABD'de damıtılan yağ ise soluk turuncu ya da kehribar renkli, akışkanlığı düşük bir sıvıdır. Aynı kaynak iki yağ arasındaki farkın, kuru yaprakların Avrupa ya da ABD'de damıtılmadan önce taşıma ve depolama sırasında olgunlaşmasından kaynaklanabileceğini yazar.

Paçuli yağında hangi bileşenler bulunur?

600'den fazla yayını tarayan van Beek ve Joulain derlemesine (2018) göre paçuli yağında 72 bileşen güvenilir biçimde, 58 bileşen ise olası olarak tanımlanmıştır; yağın ana bileşeni bir seskiterpen olan patchoulol, yani paçuli alkolüdür. Paçuli bitkisini ele alan Swamy ve Sinniah'ın 2015 tarihli derlemesi paçulinin başlıca fitokimyasal bileşenleri arasında patchoulol'ün yanında α-patchoulene, β-patchoulene, α-bulnesene, seychellene, norpatchoulenol, pogostone, eugenol ve pogostol'ü sayar. Aynı derlemeye göre birçok araştırmacı patchoulol ve α-patchoulene'i yağın kalitesini belirleyen ana bileşenler olarak görür.

Koku tek bir molekülden gelmez. Aynı Hasegawa çalışmasında araştırmacılar paçuli yağında 12 önemli koku bileşeni saptadı; yapısı belirlenen dokuz bileşen arasında patchoulol, α-patchoulene, seychellene, α-bulnesene ve α-guaiene vardı.

Patchoulol oranları örneğe ve yönteme göre değişir: Swamy derlemesinin aktardığı 1989 tarihli bir Vietnam çalışmasında oran yüzde 32-37 bulunurken Endonezya'da yetişen yapraklardan mikrodalga destekli hidrodistilasyonla elde edilen bir yağda 2017 tarihli bir çalışmada yüzde 26,32 ölçüldü.

Paçuli parfümeride ne işe yarar?

PROSEA'ya göre paçuli yağı parfümeride neredeyse evrensel olarak fikseleyici madde olarak kullanılır ve olağanüstü geniş bir koku malzemesi yelpazesiyle uyum sağlar. Çoğunlukla çok küçük dozlarda kullanılır, ama oryantal tipteki parfümlerde sıklıkla temel notadır. Swamy derlemesi de yağın diğer uçucu yağlarla harmanlanabilmesinin güçlü bir taban, kalıcı bir karakter ve fikseleyici özellik verdiğini, buharlaşmayı geciktirerek kokunun kalıcılığına katkı yaptığını yazar. Kalıcı notaların bir kompozisyondaki yerini üst, orta ve baz nota terimlerini anlatan yazımızda okuyabilirsiniz.

Paçuli nereden gelir?

Paçuli yağının kaynağı Lamiaceae (ballıbabagiller) familyasından Pogostemon cablin bitkisinin yapraklarıdır. PROSEA'ya göre bitki güney Asya ve Uzak Doğu'da uzun zamandır tütsü, vücut ve giysi parfümü olarak kullanılır; geleneksel olarak kurutulmuş yapraklar hoş bir koku vermesi için saklanan giysilerin arasına konur. Koku Avrupa'da Hint şallarının ve giysilerinin ithalatıyla tanındı, ama ilk kurutulmuş yapraklar Londra'ya ancak 1844'te ulaştı; Fransız kumaş üreticileri bu uygulamayı kısa sürede kopyaladı.

PROSEA'nın 1995 verilerine göre dünya paçuli yağı üretimi yılda yaklaşık 1.000 tona ulaşmıştı ve bunun yüzde 80'inden fazlası Sumatra'dan geliyordu. Aynı kaynağa göre bitki yağ için esas olarak Sumatra, güney Çin ve Brezilya'da, daha az ölçüde Hindistan, Seyşeller, Madagaskar ve Tayvan'da yetiştirilir. Daha yeni bir derleme olan van Beek ve Joulain (2018) yıllık üretimi yaklaşık 1.300 ton olarak verir.

Soil & Oil karışımlarında paçuli var mı?

Soil & Oil'in FLOW, GLOW ve PULSE karışımlarında paçuli bulunmaz. Toprağımsı ya da odunsu bir koku arıyorsanız ürün sayfalarındaki koku profillerine bakabilirsiniz: FLOW topraksı, ferah, odunsu ve hafif narenciye; PULSE sıcak, çiçeksi, odunsu ve derin diye tanımlanır. FLOW'da ardıç, nane, bergamot ve greyfurt; PULSE'ta portakal, lavanta, sedir ve ylang ylang bulunur. Karışımların tam içeriğini Latince adlarıyla Esansiyel Yağlar koleksiyonundaki ürün sayfalarında görebilirsiniz.

Kullanım ve güvenlik

Soil & Oil yağ karışımlarını yalnızca su dolu buhurdanlıkta kullanın. Yanan mumu gözetimsiz bırakmayın; odadan çıkarken ve uyumadan önce söndürün. Yağları ve buhurdanlığı çocukların ve evcil hayvanların erişemeyeceği yerde tutun.