Ajur (Delikli) Seramik Teknikleri ve Zorlukları

Ajur, seramik bir parçanın duvarından malzeme oyularak, kesilerek ya da delinerek açılan, birbiriyle uyumlu boşluklardan oluşan desendir. Seramikte bu iş için uygun aşama, kilin artık yumuşak olmadığı ama hâlâ oyulabildiği deri sertliğidir; tekniğin asıl zorluğu, boşluklar arttıkça parçanın kuruma ve pişirimde çatlamadan, çarpılmadan bütün kalmasını sağlamaktır.

Ajur nedir?

TDK Güncel Türkçe Sözlük, Fransızca ajour sözcüğünden gelen ajuru çini, ahşap, seramik, metal, mücevher ve cam gibi malzemelerde oyma, kesme ve delme gibi uygulamalarla elde edilen, birbiriyle uyumlu boşluk olarak tanımlar. İngilizcede openwork ya da pierced decoration denir. Osaka Doğu Seramikleri Müzesi'nin sergi rehberi openwork'ü arka planı oyarak desen oluşturan dekoratif teknik olarak açıklar ve ayrı yapılmış ajurlu bir motifin yüzeye sonradan eklenebileceğini de not eder.

Delikler boş bırakılabilir ya da sırla doldurulabilir. Boş deliklerden ışık, hava ve arka plan doğrudan görünür. Dolgulu ajurda ise boşluklar şeffaf sırla kapatılır: Victoria and Albert Museum'un (V&A) İran yapımı ayaklı bir kâse için verdiği açıklamaya göre desenler çok ince taneli, saf beyaz gövdenin duvarından baştan başa delinmiş, boşluklar şeffaf sırla doldurularak ışık geçiren pencereler elde edilmiştir.

Ajur nasıl yapılır?

Parça önce biçimlendirilir ve deri sertliğine kadar kurumaya bırakılır. Digitalfire'ın dehidrasyon sayfasına göre bu aşamada kil daha sert ve plastik olmayan bir hâl alır ama hâlâ oyulabilir ve birleştirilebilir; sitenin deri sertliği sayfası desen kazımanın da bu aşamada yapıldığını söyler. Boşluklar ince bıçaklar, delik zımbaları ya da oyma aletleriyle açılır. Aletin keskin olması, kesilen parçanın yüzeyden temiz ayrılmasını ve kenarda çapak kalmamasını kolaylaştırır.

Zamanlama önemlidir, çünkü sertleşen kil kesimi zorlaştırabilir. Digitalfire'ın deri sertliği sayfasındaki bir örnekte bir porselen gövde sertleştikçe çok kırılganlaşmış ve ayak halkasındaki kesimleri yapmak güçleşmiştir; kaynak bunun her porselen için geçerli olmadığını, gövde tarifine bağlı olduğunu da ekler.

Kesik kenarlarının pişirimden önce düzeltilmesi de işin bir parçasıdır. Digitalfire'ın kuruma çatlakları sayfasına göre, özellikle iri taneli (şamotlu) gövdelerde keskin ve bitirilmemiş köşe ya da kenarlar, ani kontur değişimleri ve büyük cidar kalınlığı farkları çatlağın başlayıp ilerleyebileceği zayıf noktalardır. Bir ajur deseni tam olarak bu türden çok sayıda kenar ve köprü içerir.

Ajurun zorlukları

Eşit kuruma

Kil kururken küçülür ve bu küçülme gerilim yaratır. Digitalfire'a göre parçanın bir bölümü, örneğin ağız kenarı, başka bir bölümünden, örneğin tabanından önce kurursa daha sertleşir; yanındaki bölüm hâlâ yumuşaksa küçülmeye devam etmek zorundadır ve iki bölüm arasındaki gerilimin tek çıkışı çatlaktır. En yaygın kuruma çatlağı olan S çatlağı da kap tabanında, kenar tabandan önce kuruduğu için oluşur ve parçanın eşitsiz kurutulduğunun klasik işaretidir.

Belirleyici olan hız değil eşitliktir. Kaynağa göre hızlı ama eşit kurutma, yavaş ama eşitsiz kurutmadan daha az çatlak verir; yeterince eşit ve yeterince yavaş kurutulan her kil başarıyla kurur, ama "yeterince yavaş" bazı durumlarda haftalar, hatta aylar anlamına gelebilir. Ajurlu bir parçada da aynı ilke geçerlidir: ince köprülerden oluşan delikli bölge, dolu kısımlardan farklı hızda kurursa gerilim bu ince kısımlarda toplanabilir. Parçayı klima ya da cereyan gibi tek yönden gelen hava akımından uzak tutmak, bir bölümün ötekinden önce kurumasını önlemeye yardım eder.

Delik oranı, cidar kalınlığı ve taşıyıcı bölümler

Ne kadar boşluk açılacağı görsel bir tercih olduğu kadar yapısal bir karardır. Tasarımda üç noktaya bakılır:

Cidar kalınlığı: Deliklerin açıldığı duvar, aradaki köprüleri taşıyacak kadar sağlam olmalıdır. Çok ince cidarlı formlarda geniş delikler açmak riski artırır.
Boşlukların dağılımı: Kesiklerin yüzeye dengeli dağılması, gerilimin tek bir bölgede toplanmasını önler. Tek bir bölgeye yığılan kesikler o noktayı zayıflatır.
Taşıyıcı bölümler: Parçanın ağırlığını taşıyan taban ve kenar dolu bırakıldığında form daha kararlı kalır. Digitalfire'ın çarpılma sayfasına göre beklenmedik çarpılma çoğu zaman kararsız biçimlerde ve fazla pişirimde görülür.

Pişirim ve soğuma

Digitalfire'ın dunting sayfasına göre kesiti düzensiz ya da büyük parçalar hızlı soğumaya çok daha az dayanır. Parçanın bölümleri arasındaki sıcaklık farkı, özellikle 570°C civarındaki kuvars dönüşümü sırasında, bir bölge hacim değiştirirken ötekinin değiştirmemesine yol açar. İnce köprüler ile dolu gövde arasındaki kalınlık farkı, ajurlu bir parçada da düzensiz bir kesit oluşturabilir. Fırında yaşanan değişimleri fırınlama sürecinde seramikte neler olduğunu anlatan yazımızda evre evre bulabilirsiniz.

Ajur ve ışık

Açık ajurda ışık deliklerden doğrudan geçer. İçinde ya da arkasında bir ışık kaynağı olan parça, deseninin bir tür negatif gölgesini duvara ve zemine düşürür. Gölgenin boyu ve keskinliği, ışık kaynağının deliklere uzaklığına, deliklerin biçimine ve parçanın duvardan uzaklığına göre değişir.

Gövdenin kendisinin ışık geçirip geçirmediği ise malzemeye bağlıdır. Digitalfire'a göre stoneware yarı camsıdır ve yarı saydam değildir; bu gövdelerde ışık yalnızca boşluklardan geçer. Porselen ise titanyumu düşükse ve iyi vitrifiye olmuşsa yarı saydam olabilir; böyle bir porselende ışık ince cidarın kendisinden de süzülür. Gövde türleri arasındaki farkları stoneware, earthenware ve porselen karşılaştırmamızda bulabilirsiniz.

Tarihte ajurlu seramik

Müze kayıtları ajurun farklı kültürlerde uzun bir geçmişi olduğunu gösterir. Aşağıdaki her tarih, ilgili tekniğin ya da nesnenin tarihidir:

V&A'ya göre gövdeyi delip boşlukları şeffaf sırla doldurma tekniği İran seramiklerinde ilk kez 12. ve 13. yüzyıllarda görülür. Müzenin bu açıklamayı yaptığı ayaklı kâsenin kendisi ise kayda göre 1650-1725 yıllarında yapılmıştır.
V&A koleksiyonundaki, Kaşan'da 1150-1220 yılları arasında yapılmış ince cidarlı bir bardağın üst kısmındaki kıvrımlı motif bandı delinmiş, sonra sırla doldurulmuştur. Bardak, Orta Doğulu çömlekçilerin Çin porseleni karşısında geliştirdiği taş hamurundan (fritware) yapılmıştır.
Aynı müzeye göre benzer bir delme tekniği Çin porseleninde 16. yüzyılda görülür. V&A'daki, Jingdezhen'de Qianlong döneminde (1736-1795) yapılmış bir porselen kâsenin yanları sekiz çiçekli sürekli bir bantla delinmiş ve beyaz sırla doldurulmuştur.
Metropolitan Museum of Art koleksiyonunda 19. yüzyıla tarihlenen, ajur dekorlu bir Jingdezhen porseleni tütsülük ve Japonya'dan, Edo döneminin 17. yüzyıl sonu ile 18. yüzyıl başına tarihlenen, delikli desenli bir stoneware tütsülük (Ko-Kiyomizu) bulunur.

Kullanım ve güvenlik

Ajurlu bir parçayı mumla yalnızca üreticisi onu mumluk ya da buhurdanlık olarak tasarladıysa kullanın ve yanan mumu gözetimsiz bırakmayın. ABD'li mum üreticileri birliği NCA'ya göre fitili kesilebilen mumlarda fitili her kullanımdan önce ¼ inç, yaklaşık 0,6 cm boyuna kısaltmak yüksek alevi ve isi önler; birlik mumu perde, yatak örtüsü ve kitap gibi yanıcı eşyalardan en az 12 inç, yaklaşık 30 cm uzak tutmayı önerir. Temizlerken bezi deliklere zorlamayın ve ince köprüleri sert yüzeylere çarpmaktan kaçının. Mum kullanımının temel kurallarını mum kullanırken yangın güvenliği yazımızda bulabilirsiniz.