A slight tilt, a movement across the surface or a variation in a colour transition. These are the marks left by handmade work and by the nature of the clay. Such marks make each ceramic object one of a kind and personal. This is why KUSUR is part of Soil & Oil's approach to making, one that leaves room for the material to have the last word.
Sır çatlağı (crazing), sırlı seramiğin yüzeyindeki camsı sır tabakasında oluşan, örümcek ağına benzeyen ince çatlak ağıdır. En sık nedeni, sır ile altındaki seramik gövdenin ısıyla farklı oranda genleşip büzülmesidir: pişirimden sonra soğurken sır gövdeden daha fazla küçülmek ister, gerilir ve bu gerilimi çatlayarak boşaltır.
Sır çatlağı neye benzer?
Çatlaklar sır tabakasının içindedir ve kabın yüzeyine ağ gibi yayılır. Bazıları fırından çıkar çıkmaz görünür, bazılarını fark etmek için yüzeye mürekkep sürmek gerekir. Seramik teknolojisi sitesi Digitalfire'ın termal şok sayfası, sırdaki bu çatlakların gövdenin içinden geçmediğini belirtir.
Gövde çatlağı ise seramiğin kendisinde oluşur. Darbe, düşme veya sert bir sıcaklık değişimi gövdeyi çatlatır ve çizgi çoğu zaman kabın iç ve dış yüzüne birlikte işler. Sır çatlağı yüzeyde kaldığı için genellikle tırnağa takılmaz, yine de kabın dayanımını etkiler.
Sır çatlağı neden oluşur?
Sır ve gövde fırında birbirine kaynasa da iki ayrı malzemedir ve her birinin kendine özgü bir ısıl genleşme katsayısı vardır. Pişmiş seramik ısınınca çok az genleşir, soğuyunca çok az büzülür. Değişim küçüktür, ama seramik kırılgandır ve sır gövdeye sıkıca bağlıdır. Sırın genleşmesi gövdeninkinden belirgin biçimde yüksekse sır, soğuma sırasında gövdenin üzerinde gerilir ve çatlar. Digitalfire'ın sır çatlağı sayfası bu uyumsuzluğu açık ara en yaygın neden olarak gösterir; böyle bir sırda dikkatli pişirim ya da ince sır sürmek de çatlamayı önleyemez. Sırın ne olduğunu ve mat ile parlak yüzeylerin nasıl ayrıldığını seramik sırları yazımızda okuyabilirsiniz.
Daha seyrek iki neden daha vardır. Gövdeye uyumlu bir sır bile çok kalın sürülürse çatlayabilir. Fırın çok hızlı veya eşitsiz soğutulduğunda, özellikle kalın parçalarda oluşan sert gerilim de sırda çatlak açabilir. Aynı fırından çıkan parçalardan yalnızca biri çatladığında bile, parça olgunluğuna ulaşacak kadar pişmişse, Digitalfire bunu çoğu zaman o fırındaki diğer parçaların da zamanla çatlayacağının işareti sayar.
Fırından çıkınca mı, yıllar sonra mı?
Sır çatlağı çoğunlukla fırının soğuma evresinde oluşur, ama günler, aylar, hatta yıllar sonra da ortaya çıkabilir. Digitalfire'ın verdiği uç örnekte, döşendiklerinde çatlaksız olan banyo karoları 90 yıl sonra çatlak ağıyla kaplanmıştır. Fırını çok yavaş soğutarak çatlamayı önlemeye çalışmak sorunu yalnızca erteler; kaynağa göre fırının ortaya çıkarmadığı çatlağı zaman ortaya çıkarır. Düşük ısıda ve yetersiz pişmiş gözenekli gövdelerde ayrıca nem etkisi vardır: pişirimde bağlanmadan kalan alkali bileşenler suyla tepkimeye girip gövdeyi çok az genleştirebilir ve sırı zamanla çatlatabilir. Bu etki, sırlı bir parça birkaç saat basınçlı tencerede bekletilerek sınanır.
Kullanım sırasında yeni çizgiler neden belirir?
Uyumsuz bir sırda biriken gerilim, kullanım sırasında ani bir sıcaklık değişimiyle açığa çıkabilir. Ani sıcaklık değişimi seramikte yerel genleşme ve gerilim yaratır. Digitalfire'ın örneklerine göre fincana sıcak kahve dökmek hafif bir termal şoktur ve hemen her kil ürünü bunu taşır; donmuş bir güveci sıcak fırına koymak çok daha zorlayıcıdır, seramik bir tavayı açık aleve tutmaya ise çok az ürün dayanır. Çok soğuk bir ortamda duran kaba kaynar su dökmek ya da sıcak bir kabı soğuk taş tezgâha koymak da aynı ilkeyle gerilim yaratır. Termal şokun seramik gövdeye etkisini seramikte ısı dayanımı ve termal şok yazımızda ayrıntılı bulabilirsiniz.
Sır çatlağı tehlikeli mi?
Sır çatlağı kabın yalnızca görünüşünü değiştirmez, dayanımını da belirgin biçimde düşürür. Seramik kırılgandır ve başlayan bir çatlak kolayca ilerler; Digitalfire'a göre çatlak sırlı bir kap fırından önceden çatlamış olarak çıkar ve zorlandığında kırılma bu çizgilerden başlar. Sitenin yazarı, yeni pişmiş çatlak sırlı ürünlerde ölçtüğü dayanım kaybını "yüzde 300-400" diye ifade eder; yani bu ölçümlerde çatlak sırlı kaplar, sırı gövdeye uyan benzerlerinden birkaç kat zayıf çıkmıştır.
İkinci konu temizlik ve gıda temasıdır. Sırın altındaki gövde gözenekliyse çatlaklardan su emer. Çatlaklar ve altlarındaki gövde bakterilerin tutunabileceği bir alan oluşturur ve kabın daha özenli temizlenmesini gerektirir; kaynak, yiyecek saklanan kapları bu açıdan özellikle önemli sayar. Digitalfire'ın bir örneğinde, kullanılan bir kâsedeki çatlak çizgileri yiyecekten gelen kalıntıyla zamanla koyulaşmıştır; kaynak bunun sağlıklı olamayacağını yazar. Bilerek çatlatılan dekoratif sırlara sık eklenen metal renklendiriciler de yiyecek ve içeceğe geçebilir. Digitalfire'a göre sır ve gövde üreticilerinin hepsi, yiyecek ve içecekle kullanılan işlevsel ürünlerde sır çatlağına karşı uyarır.
Çatlak ağı olan bir kupayı veya tabağı kalem kutusu, kuru çiçek vazosu ya da anahtar kâsesi gibi kuru kullanımlara ayırabilirsiniz.
Sır çatlağı onarılır mı?
Evde kalıcı bir onarımı yoktur, çünkü sorun çizginin kendisinde değil, sır ile gövdenin uyumundadır. Kabı yeniden fırınlamak çatlakları kapatabilir, ama Digitalfire'a göre uyumsuzluğun yarattığı gerilim yerinde kaldığı için çatlak mutlaka geri döner. Kalıcı çözüm üretimde, sırın ısıl genleşmesini düşürmektir. Bunun için sodyum ve potasyum gibi yüksek genleşmeli oksitlerin bir kısmı magnezyum, kalsiyum veya çinko oksit gibi daha düşük genleşmeli oksitlerle değiştirilir, sır bileşimine bor eklenir ya da iyi eriyen parlak sırlarda silika oranı artırılır.
Üreticiler sırın gövdeye uyumunu termal şok testleriyle sınar. Kaynar sudan buzlu suya daldırma ve fırında ısıtılan parçayı buzlu suya atma bu testlerin iki yaygın örneğidir; ardından yüzeye mürekkep sürülerek çatlak olup olmadığına bakılır.
Çatlak bilerek yapılabilir mi?
Evet. Çatlak ağı, Çin seramiğinde yüzyıllar önce bilinçli olarak aranan bir yüzeydi. Smithsonian Ulusal Asya Sanatı Müzesi'nin Güney Song döneminden, yaklaşık 1127-1200 yıllarına tarihlenen bir Guan vazosu için hazırladığı tanıtıma göre çömlekçiler, kil gövde ile sırın pişirimden sonra farklı hızda büzülmesinin çatlak yarattığını öğrenmişti. Birden çok kat sır sürüp son pişirimde soğumanın son evresini denetleyerek sırın gövdeden daha fazla büzülmesini ve çatlamasını sağladılar. Müzeye göre çömlekçiler bu etkiyi görsel çekiciliği için bilerek yarattı.
British Museum'un Çin seramikleri galerisi rehberine göre İmparator Gaozong'un 1127'den sonra Hangzhou'da kurdurduğu fırında üretilen Guan (resmi) seramikleri, ince ve koyu bir gövde ile belirgin bir çatlak ağı taşır. Aynı rehbere göre Qianlong imparatoru (hükümdarlığı 1736-1795), çatlaklı, soluk celadon Ge tipi sırlı bir vazonun boynunun içine, sırın güzelliği üzerine yazdığı dizeleri kazıttı.
Bugün "crackle" ya da çatlak sır diye satılan dekoratif sırlar da aynı ilkeye dayanır ve kimyaları gereği gövdeden daha fazla büzülür. Yukarıdaki dayanım ve gıda teması bilgisi bu sırlar için de geçerlidir.
KUSUR'da sır çatlağı olur mu?
KUSUR sırsız stoneware'dir: 1250°C'de pişirilir ve yüzeyinde sır tabakası bulunmaz. Sır çatlağı yalnızca sırlı seramikte oluştuğu için KUSUR'da görülmez. KUSUR kalıp dökümle şekillendirilir, ardından yaklaşık beş saat elle bitirilir; bu yüzden her parça küçük yüzey, ton ve form farkları taşır. Bu farklar el emeğinin izidir ve ürün ailesinin adı da buradan gelir. Malzeme seçiminin arka planını KUSUR'da stoneware ve sırsız yüzey yazımızda, üç renk seçeneğini KUSUR koleksiyonunda görebilirsiniz.
Kullanım ve güvenlik
Seramik bir buhurdanlığın gövdesinde yeni bir çatlak veya sızıntı fark ederseniz mumu söndürün, buhurdanlığı soğumaya bırakın ve yeniden kullanmadan önce fotoğrafıyla birlikte üreticisine danışın. KUSUR'u elde yıkayın; sert yüzeye çarpmaktan ve düşürmekten kaçının.
