Uçucu Yağ Nedir? Doğal Koku Nasıl Elde Edilir?

Uçucu yağ, bitkisel bir hammaddeden buhar distilasyonuyla, narenciye kabuğundan mekanik sıkımla ya da kuru distilasyonla elde edilen, kolayca buharlaşan bileşenlerden oluşan yoğun kokulu bir üründür. Uçucu yağ elde etmenin en yaygın yolu buhar distilasyonudur; portakal, limon ve bergamot gibi narenciyelerde ise kabuğun sıkılması en sık kullanılan yöntemdir (Sharmeen ve ark., 2021). Uçucu yağ, esansiyel yağ ve eterik yağ adlarıyla da anılır.

Uçucu yağın tanımı nedir?

Girişteki tanım, Torino Üniversitesi'nden araştırmacıların aktardığı ISO 9235 standardının 2013 baskısına dayanır (standardın yürürlükteki baskısı 2021 tarihlidir); bu tanıma göre yağ, varsa sulu fazdan fiziksel yolla ayrılır (Capetti ve ark., 2021). Aynı makalenin aktardığı Avrupa Farmakopesi tanımı da ısıtmadan uygulanan uygun bir mekanik işlemi sayar.

Kew Kraliyet Botanik Bahçeleri'nden araştırmacılara göre aromatik bitkiler uçucu yağın bileşenlerini ve öncüllerini taşır, uçucu yağın kendisi ise distilasyonun ürünüdür; ISO'ya göre tek istisna, bergamot gibi narenciye kabuklarının mekanik sıkımıyla elde edilen yağdır (Sadgrove ve ark., 2022). Bileşenler yaygın olarak terpen ve fenilpropanoid gruplarından gelir. Uçucu yağ, çoğu bitkinin çiçek, yaprak, sap, tomurcuk, kök ve kabuk gibi farklı kısımlarından elde edilebilir (Pierson ve ark., 2021).

Uçucu yağ ile sabit yağ arasındaki fark nedir?

Tisserand Institute'un anlatımıyla uçucu yağlar doğaları gereği uçucu moleküllerden oluşur ve kolayca gaz fazına geçer. Uçucu yağlar alkolde, eterde ve sabit yağlarda çözünür, suda çözünmez. Çoğunun yoğunluğu sudan düşüktür; tarçın, sassafras, karanfil ve vetiver bu konuda istisnadır (Sharmeen ve ark., 2021).

Zeytinyağı gibi sabit yağlar uçucu değildir. Schmidt ve Wanner'a göre sabit yağ içeren bir uçucu yağ kâğıtta kalıcı bir yağ lekesi bırakır (Schmidt ve Wanner, 2016); uçucu yağın kendisi ise buharlaşır. Bu farka dayanan kâğıt testinin sınırlarını ve satın alırken bakılacak diğer işaretleri kaliteli uçucu yağ kontrol listesinde bulabilirsiniz.

Bitkiler bu kokulu bileşenleri neden üretir?

Bu bileşenler bitkinin kendi savunma ve iletişim düzeninin parçasıdır. Bir derlemeye göre doğada şu işlerde rol oynar (Sharmeen ve ark., 2021):

Böceklere, otçul hayvanlara ve mikroorganizmalara karşı savunma
Tozlaştırıcı böcekleri ve meyveyi yayan hayvanları çekme
Su düzenlemesi
Bitkiler arası kimyasal etkileşimler (allelopati)

Doğal koku nasıl elde edilir?

Buhar distilasyonu

Buhar, uçucu bileşikleri bitki hammaddesinden sürükleyip yoğuşturucuya taşır; yoğuşan sıvıda yağ ve su iki faz oluşturur ve yağ çoğunlukla üstte, nadiren altta toplanır (Sadgrove ve ark., 2022). Lavanta yağları da genellikle çiçeklenme döneminde toplanan taze veya kurutulmuş çiçekli uçların buhar distilasyonu ya da hidrodistilasyonuyla üretilir (Pokajewicz ve ark., 2023).

Soğuk sıkım

Narenciyede yağ, kabuktaki ya da kabuğun en dış mumsu katmanındaki yağ bezlerinin fiziksel olarak ezilmesiyle alınır; portakal, limon ve bergamot kabuklarında en çok kullanılan yöntem budur (Sharmeen ve ark., 2021). Kew'deki araştırmacılara göre narenciye dışındaki bitkilerden sıkımla alınan yağların doğru adı sabit yağ ya da sıkım yağıdır.

Çözücü ekstraksiyonu ve enfleraj

Kokulu bileşenler çözücüyle ya da enflerajla, yani çiçek yapraklarındaki kokunun katı yağa aktarılmasıyla da alınabilir (Sharmeen ve ark., 2021). Kew'deki araştırmacılar bu yollardan çıkan ürünleri konkret (heksan ekstresi), absolü (konkretin etanol ekstresi), yağ ekstresi ve enfleraj parfümü diye adlandırır; bunların doğru adı ekstredir.

Evde yapılan bitkili yağ uçucu yağ mıdır?

Hayır. Uçucu yağ tanım gereği distilasyonun, narenciyede ise kabuk sıkımının ürünüdür; bir bitkinin sabit bir yağa çekilmesiyle elde edilen ürünün doğru adı yağ ekstresidir. Kew'deki araştırmacılar, kokulu bitkilerin bazen sabit yağlara çekilip "uçucu yağ" diye pazarlandığını not eder (Sadgrove ve ark., 2022).

Uçucu yağ için ne kadar bitki gerekir?

Verim bitkiye göre çok değişir. ETH Zürih'ten araştırmacılara göre Rosa damascena gülünde distilasyon verimi genellikle %0,02'dir ve 1 kg gül yağı için 3,5-4 ton çiçek gerekir (Raeber ve ark., 2023). Lavandin (Lavandula × intermedia, Lavandula hybrida olarak da bilinir) için derlenen ölçümlerde ise taze çiçeklerin yağ içeriği farklı bölgelerde %0,9 ile %3,3 arasında, kurutulmuş çiçeklerinki %3,6 ile %9,9 arasında bulunmuştur; kurutulmuş çiçekte İspanya'dan bildirilen değerler %1,3 veya altındadır (Pokajewicz ve ark., 2023).

Kokusuna bakarak doğal olduğu anlaşılır mı?

Burun tek ölçüt olarak yetmez. Parfümcü yazarlar Schmidt ve Wanner'a göre sıradan bir burun tağşişle yanıltılabilir, profesyonel parfümcülerin burnu ise yanıltılamaz. Aynı yazarlar, parfümeride limon, bergamot, gül ve lavanta yağının yerine basit sentetik bileşimlerin konabildiğini, vetiver, sandal ağacı, paçuli ve orris gibi yağların ise hiçbir zaman tam karşılanamadığını yazar. Doğal yağın bileşimi de sabit kalmaz: aynı bitki örneğinden art arda ikinci kez yağ elde edildiğinde bile yağ ilkinden farklı olur (Sadgrove ve ark., 2022). Pierson ve arkadaşlarına göre bu doğal değişkenlik coğrafi, mevsimsel ve tarımsal etkenlere ve üretim süreçlerine bağlı olabilir.

Etiket de ayrıntıyı her zaman göstermez: FDA'ya göre koku formülleri pek çok doğal ve sentetik bileşenin karmaşık karışımıdır ve ticari sır olma olasılığı en yüksek kozmetik bileşenleri arasındadır; bu yüzden ABD kozmetik etiketlerinde yalnızca "Fragrance" diye yazılabilir. Etiketteki botanik adı, bitki kısmını ve içerik listesini birlikte okuyun; "parfum" gördüğünüzde neye bakacağınızı uçucu yağ ile koku karışımını etiketten ayırt etme rehberinde bulabilirsiniz. Doğal köken tek başına güvenlik göstergesi sayılmaz: Pierson ve arkadaşlarına göre bazı uçucu yağlar önemli miktarda toksik veya alerjenik bileşen içerebilir.

Soil & Oil karışımlarında bu bilgiyi nasıl okursunuz?

Botanik ad, yağın hangi bitkiden geldiğini gösterir. FLOW, GLOW ve PULSE karışımlarının ürün sayfalarında her yağ botanik adıyla yazılır: GLOW'da lavandin (Lavandula hybrida), PULSE'ta lavanta (Lavandula angustifolia) bulunur. Bu iki yağın bileşimi niceliksel olarak farklıdır (Pokajewicz ve ark., 2023); farkın bir GC/MS raporunda nasıl göründüğünü GC/MS raporu yazımızda görebilirsiniz. Karışımlar taşıyıcısızdır; Esansiyel Yağlar koleksiyonunda inceleyebilirsiniz.

KUSUR buhurdanlıkta üst hazneyi yarısına kadar, yaklaşık 300 ml ılık suyla doldurup 8-10 damla karışım eklersiniz. Haznede su kalmazsa yağ yanıp kokuyu bozabilir; bu yüzden su azaldığında ekleyin.

Kullanım ve güvenlik

Soil & Oil karışımlarını yalnızca su dolu buhurdanlıkta kullanın. Yanan mumu gözetimsiz bırakmayın; odadan çıkarken ve uyumadan önce söndürün. Buhurdanlığı ve yağ şişelerini çocukların ve evcil hayvanların erişemeyeceği yerde tutun. Hamile, emziren ve 3 yaş altı çocuklar için uçucu yağ kullanımında uzman görüşü önerilir.